Artikel over praktijkonderzoek

Een academische basisschool is een school die haar actuele onderwijskundige ontwikkelingen verbindt met praktijkonderzoek door leerkrachten in het kader van een bachelor- of masteropleiding voor leraren basisonderwijs. Praktijkonderzoek maakt daarbij deel uit van het leren op de werkplek. Dit betekent dat leerkrachten in opleiding in het kader van de actuele schoolontwikkeling een concrete en afgebakende taak krijgen, die zij mede door het doen van praktijkonderzoek tot een goed einde kunnen brengen. Zo leren zij voor de praktijk relevant onderzoek te verrichten. Tegelijkertijd dragen zij als teamlid actief bij aan de kennis van het gehele team over het realiseren van de betreffende schoolontwikkeling.

De term ‘academisch’ klinkt misschien wat hoogdravend, maar verwijst naar een systematische en methodische aanpak van het praktijkonderzoek. Immers, niet alles wat we onderzoek noemen gebeurt even systematisch en methodisch. Een ouderenquête, een foutenanalyse of een analyse van sterke en zwakke kanten van de school die we op een achternamiddag uitvoeren, vraagt weliswaar om een onderzoekende houding van leerkrachten, maar is daarmee nog geen systematisch onderzoek.
In de academische basisschool neemt praktijkonderzoek een belangrijke plaats in. Allereerst gaat het om het leren verrichten van onderzoek. Daarnaast voeren leerkrachten begeleid door een deskundige daadwerkelijk onderzoek uit. Onderzoek dat de actuele schoolontwikkeling een stap verder brengt. Maar ook onderzoek dat mogelijk weer nieuwe vragen oproept en daarmee een vliegwiel is in het leren en innoveren van schoolteams. (Roelofs, 2008)

Praktijkonderzoek in academische basisscholen
Bij het praktijkonderzoek binnen Hogeschool Domstad hanteren wij de volgende leer- en onderzoekscyclus:



Stap 1 Schoolontwikkelingstaak: ambitie, behoefte, probleem of doel van het team
Vertrekpunt bij het praktijkonderzoek in academische basisscholen is de afgebakende schoolontwikkelingstaakstelling van de leerkracht in opleiding. In de school loop je individueel of als team tegen iets aan, je signaleert iets wat anders gaat dan je zou willen. Of je hebt gezamenlijk een koers uitgezet en wil dit nu concretiseren. Of je bent samen een koers aan het zoeken en je hebt behoefte aan inspirerende input. De eerste stap in het praktijkonderzoek is het verhelderen van deze schoolontwikkelingstaak.

Stap 2 Onderzoeksvraag
Wanneer de schoolontwikkelingstaak helder is afgebakend en gepositioneerd, formuleert de leerkracht in opleiding zijn onderzoeksvraag. Dit is de lastigste stap in het totale proces en tegelijkertijd de meest cruciale. De leerkracht beschrijft hoe persoonlijke afwegingen zijn onderzoek inkaderen: Wat moet ik kunnen om de taak naar behoren uit te voeren? Wat moet ik hiervoor in ieder geval weten? Wat denk ik globaal te weten en wil ik nagaan of dit klopt? Wat weet ik al op basis van bestaande (leer)psychologische, (vak-) didactische en pedagogische theorieën? Wat wil ik uiteindelijk met mijn praktijkonderzoek te weten komen?

Stap 3 Keuze onderzoeksinstrumenten
De onderzoeksvraag bepaalt niet alleen wat de leerkracht te weten wil komen, maar vaak ook hoe je dit het beste te weten kunt komen. Als je wat wilt weten over het gedrag van leerlingen of het eigen handelen als leerkracht, gebruik je open of gesloten observatiemethodieken, eventueel ondersteund door video-opnamen. Wanneer je op zoek bent naar meningen, wensen of behoeften kun je open of gestructureerde interviews gebruiken. Foutenanalyses van leerlingenwerk kunnen je op het spoor zetten van verkeerd ingeslepen denkpatronen. Bronnen- en archiefonderzoek kunnen helpen om bewezen succesvolle aanpakken te vinden. In logboeken van leerkrachten en leerlingen kun je diverse ingangen vinden voor nadere reflectie en onderzoek.

Stap 4 Informatie verzamelen
Wanneer de leerkracht zijn onderzoeksinstrumenten heeft gekozen, begint het verzamelen van informatie. De kwaliteit van het onderzoeksinstrument maar ook de bekwaamheid van de leerkracht om met het onderzoeksinstrument te werken, is van invloed op de hoeveelheid en kwaliteit van de informatie die je krijgt. Bijvoorbeeld een goed gestructureerd interview uitgevoerd met een slechte interviewtechniek levert mogelijk minder waardevolle informatie.

Stap 5 Betekenis verlenen
Bij praktijkonderzoek is het gezamenlijk betekenis verlenen aan de gevonden informatie een belangrijke stap. De leerkracht staat dan – vaak samen met teamleden - stil bij de vraag ‘Wat betekent de gevonden informatie voor de uitvoering van mijn schoolontwikkelingstaak?’. Hierbij vormt de onderzoeksvraag het zoeklicht. Met de onderzoeksvraag in het achterhoofd analyseer je de verzamelde informatie en trek je voorzichtige conclusies.

Stap 6 Consequenties vastleggen
De nieuwe inzichten en voorlopige conclusies verbindt de leerkracht – in overleg met collega’s - vervolgens aan consequenties voor het eigen handelen. Wat ga ik of gaan wij anders doen dan voorheen om de afgesproken schoolontwikkelingstaakstelling te kunnen realiseren?

Stap 7 Actie ondernemen
Bij deze stap brengt de leerkracht consequenties voor eigen handelen ook echt in praktijk.

Stap 8 Evaluatie actie
Als laatste stap evalueert de leerkracht of zijn handelen op basis van de nieuwe kennis en inzichten ertoe heeft geleid dat hij zijn schoolontwikkelingstaakstelling heeft kunnen realiseren. Meestal levert dit nieuwe ambities, behoeften, doelen of te onderzoeken problemen op. Zo ontstaat een nieuw startpunt voor het verdere leer- en onderzoeksproces.